_{ปฐมนิเทศจริยธรรม}

เสาร์อาทิตย์ที่ผ่านมา เราได้จัดงานปฐมนิเทศให้แก่แพทย์ประจำบ้าน (resident) คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ปีนี้เราขยับไปจัดที่โรงแรมบีพี สมิหรา (BP Samira) ที่มีนางเงือก สัญญลักษณ์ประจำจังหวัดสงขลานั่งสางผมอยู่หน้าโรงแรม ไม่ได้มีเหตุผลอะไรพิเศษ วิทยากรอยากเปลี่ยนที่จากหาดแก้วเท่านั้น

นางแบบแสดงนางเงือก

ผมไปสายกว่าเวลาหนึ่งชั่วโมงเพราะกว่าจะขุด นางแบบออกมาจากเตียงได้ ต้องปลุกปล้ำกันนิดหน่อย เพราะเป็นเวลาที่ผิดปกติ (วันเสาร์เรามักจะ sleep-in นานๆครับ แหะ แหะ) ยังดีที่มีอาจารย์เต้ อาจารย์กระแต อาจารย์นิพัทธ์ดูแลเด็กของเราตั้งแต่เริ่ม (ที่จริงไม่เด็กแล้ว ระดับแพทย์ประจำบ้านเนี่ย)

ตอนเช้าเราฉาย video clip home-made กำกับโดยอาจารย์นิพัทธ์ของเราเอง ผู้แสดงก็เอาน้องๆนักศึกษาแพทย์ แพทย์ประจำบ้าน และเลขาภาควิชามาเล่นเป็นคนไข้เป็นหมอกัน แสดงกันถึงอะไรหลายๆอย่างที่ไม่เหมาะสม (แต่เราก็ยังทำกันทุกวัน) และให้โอกาสเราลองเป็นบุคคลที่สามมองเห็นสิ่งที่เกิดขึ้น ดูสิว่าเราจะจับได้ไหมว่าอะไรบ้างที่มันจะทะแม่งๆ และข่้อสำคัญ อะไรบ้างที่ทะแม่งๆแต่เราเองก็อาจจะเผอเรอทำไปโดยไม่ได้คิด ไม่รู้ตัว

สาเหตุ ที่เราใช้เป็น video clip และให้สะท้อนก็เพราะวิธีนี้มีจุดแข็งหลายประการ ประการแรกก็คือ การรับรู้ด้วยภาพและเสียงนั้น ดีกว่าการเรียนรู้โดยการอ่านตัวหนังสือมากมาย ยิ่งเราใช้ประสาทสัมผัสผสมผสานมากเท่าไหร่ ยิ่งเพิ่มประสิทธิภาพการเรียนมากขึ้นเท่านั้น

ประการ ที่สอง การเรียนโดยให้ผู้เรียนได้อยู่ใกล้ (หรือใน) บริบทจริงๆที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน จะทรงพลังกว่าเรียนแห้งๆในกระดาษ ใน clip นี้เป็นเหตุการณ์จำลองของสิ่งที่เกิดขึ้นในโรงพยาบาล พบบ่อย และใกล้ตัวมากๆ

ประการ ที่สาม การเพาะ attitude จะต้องมีการทำวิพากษ์ และสะท้อนมากๆ การสะท้อนใน role play ที่เล่นเองนั้น อาจจะเกิดอาการบาดเจ็บ หรือทำให้มี guarding ตั้งข้อป้องกันตัวเองจนเล่นไม่ดี เล่นฝืด แต่การวิเคราะห์ภาพยนต์ จะเป็นการวิจารณ์บุคคลที่สาม จะง่ายกว่า และทำได้ลึกถึงลูกถึงคนมากกว่า เพราะมีบรรยากาศที่ปลอดภัยมากกว่า

ข้อสำคัญคือ เป็นวิธีเดียวที่เราจะ "เห็น" อวจนภาษา และ replay ได้ชัดๆ ในชีวิตจริงจะเกิดขึ้นเร็วเกินไปจนเราอาจจะไม่สังเกตเห็น

ภาพยนต์เป็นเครื่องมือเรียนจริยธรรมที่ดี เท่าที่เราเคยใช้มาหลายปี และสำหรับเรื่อง communication skill ยิ่งดี เพราะมันจะมองเห็นทั้งวจนภาษา และอวจภาษา สำเนียง น้ำเสียง ฯลฯ มุมมองสะท้อนจากกลุ่มจะกว้างขวางและหลากหลาย บางประการแม้่แต่ผู้กำกับ คนเขียนบทเอง ก็อาจจะนึกไม่ถึง เพราะมันจะแสดงออกมาจากนักแสดงโดยที่เราเองไม่ได้เขียน และไม่รู้ตัว แต่สามารถมองเห็นได้เมื่อตั้งใจมองหา

"ลงมือกระทำ" กับ "การปรับตัว"

ปีนี้เราปรับเปลี่ยนรูปแบบ workshop ใหม่เล็กน้อย ปกติเราจะฉายภาพยนต์ palliative care ในคืนแรก แบ่งกลุ่มแพทย์ให้เตรียมวิเคราะห์ วิพากษ์ตอนเช้า ปีนี้เราคิดว่าน้องๆเขาอาจจะเหนื่อย เพลีย ต้องการเวลาพักผ่อนบ้าง ไม่ใช่เรียนกันทั้งวัน ทั้งคืน แถมการบ้านก่อนนอน ปีนี้ภาคกลางคืนของวันแรกเราเลยตัดภาพยนต์ออกไป เสริมด้วยกิจกรรมเกมสร้างสรรค์ของอาจารย์กระแตแทน

มีสองเกม คือ เกมต่อหลอด กับ เกมเล่นไพ่!!!

เกมต่อหลอด

(เสียดาย ตอนกลางคืนไม่ได้เอากล้องลงมา เลยไม่ได้ถ่ายบรรยากาศให้ชม) เราแบ่งกลุ่มหมอทั้งหลายออกเป็นห้ากลุ่ม นั่งจับกลุ่มกันห่างพอสมควร หลังจากนั้นก็แจกหลอดกาแฟ (ที่จริงดูดอะไรก็ได้ที่เป็นน้ำ ไม่จำเป็นต้องเฉพาะกาแฟ) กลุ่มละ 2-3 ห่อใหญ่ พร้อมกับพลาสเตอร์ใสกลุ่มละม้วน

คำสั่ง: "ภายใน เวลา 10 นาที ให้ทุกกลุ่มใช้อุปกรณ์ที่มี สร้างโครงสร้างอะไรก็ได้ วัตถุประสงค์ก็คือ เมื่อสิ้นสุดเวลา ให้ยืนตั้งอยู่ได้อย่างน้อย 10 วินาที และมีความสูงมากที่สุด"

ลงมือได้!

ทีนี้เราก็จะเห็น culture ในการทำงานเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เนื่องจากเวลาจำกัด เราจะเห็น dominant trait หรือ "ภาวะผู้นำ" (อีกนัยหนึ่ง "ภาวะชอบนำ") เห็น follower trait หรือ "ภาวะผู้ตาม" ซึ่งเป็นสัมพัทธ์จากสมาชิกในทุกๆกลุ่ม ช่วยๆกันต่อหลอดกันใหญ่

มีกลุ่มหนึ่ง เน้นอภิปราย discuss ทฤษฎีต่างๆ วางแผนอย่างละเอียด ปรากฏว่ากว่าจะเริ่มก็ค่อนข้าง late ตึกหลอดกาแฟที่สร้างออกมา ล้มลงก่อน 10 วินาที จึงหลุดรอบตัดสินไปเป็นกลุ่มแรก

อีกกลุ่มหนึ่งกลัวจะล้มมาก เน้นฐาน ไปดูแล้วยอมรับว่าฐานบึกบึนมาก แต่สุดท้ายหมดเวลา เลยเตี้ยนิดเดียว

more…

ความรักและการแสดงออก

กระบวนการสำคัญสำหรับการทำ counselling หรือการให้คำปรึกษาคือ "การฟัง" ทีนี้เราจะพบว่า ทำ workshop ฝึกพูดนั้นไม่ยาก ก็ให้พูดออกมา แต่การทำ workshop ฝึกฟังนั้นจะซับซ้อนกว่า ขึ้นกับวัตถุประสงค์ว่าเราอยากจะฝึกในมิติอะไร (ไม่ได้หมายถึงฝึกในมิติที่สี่ twilight zone อะไรแบบนั้น) และอยากจะให้ "เกิดอะไร" ในตัวนักเรียนหรือในที่นี้คือคุณหมอๆที่จะมาเป็นแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง ของเรา

เมื่อเป็นเช่นนี้ ผมจึงเลือกเอา mini-World Cafe มาเป็นเครื่องมือใน workshop นี้

หมอ ครู​ แม่

ปีนี้พวกเราได้ไปทำ workshop จิตตปัญญาเวชศึกษา ที่ ม.วลัยลักษณ์เป็นปีที่สอง เป็นการได้เจอะเจอนักเรียนแพทย์ชั้นปีที่สอง กำลังไฟแรง กำลังตื่นเต้น กำลังพิศวงงงงวยกับหลายสิ่งหลายอย่าง ชีวิตนักศึกษามหา’ลัย เพื่อนใหม่ สถานที่ใหม่ การเรียนที่ต้องเป็นคนควบคุมดูแลตนเอง รับผิดชอบตนเอง ระบบการเรียนแบบ adult learners (Andragogy) ที่มี assumption ว่าผู้เรียนนั้นเป็นผู้ที่เติบโตสมบูรณ์แล้ว โดยเฉพาะในด้านวัยวุฒิ รู้ตัว รู้ตน ว่าตนต้องการจะทำอะไร อยากจะเป็นอะไร และควรจะทำตัวอย่างไรจึงจะบรรลุความใฝ่ฝันนั้นๆ วิธีการเรียนแบบ adult learners นั้นจะอิงกับเงื่อนไขข้อนี้อย่างมาก เพราะจะไม่เหมือนการเรียนสำหรับเด็กๆที่ยังไม่เติบโต ยังไม่ mature จับพลัดจับผลูจับคู่ผิด นักเรียนและครูจะทุกข์ทรมานกันทั้งคู่

สมัยเด็กๆ สิ่งหนึ่งที่เป็นข้อแตกต่างกันชัดเจนก็คือ "ความรับผิดชอบ" เพราะเด็กยังมีประสบการณ์ชีวิตน้อย ความสามารถในการ "มองให้รอบคอบ" นั้น ไม่ได้เกิดขึ้นโดย intelligence เพียงอย่างเดียว แต่ต้่องอาศัย "เห็นมาเยอะ ผ่านมามาก" จึงจะทราบเหตุปัจจัย ไม่ได้มองอะไรๆเป็น linear equation เท่านั้น แต่สามารถมองเห็นเป็นองค์รวม รับรู้เป็นอิทัปปัจจยตา เชื่อมโยงสิ่งต่างๆได้ ประสบการณ์เป็นอะไรที่ต้องสะสม อาจจะมีทางลัด ไปขโมยประสบการณ์คนอื่นโดยการฟัง โดยการอ่่านได้บ้างก็จริง แต่ก็ยังสู้ของจริงๆที่ใช้สฬายตนะทั้งหมดของตนเองรับรู้ รับทราบ และเข้าใจ ไม่ได้

เมื่อ นึกถึงตอนนี้ก็รู้สึก "น่าหวาดเสียว" อยู่บ้างว่า เรา "assume" ถูกหรือเปล่า?

ยัง ไงๆเด็กที่เข้ามาเรียนแพทย์นั้น ปีแรกๆก็ยังอยู่ใน teenagers วัยรุ่นกันอยู่นะ เขา/เธอจะเพียงพอที่จะเป็น "ผู้ใหญ่" แล้วจริงๆน่ะเหรอ

ในสภาพความเป็นจริง "สถานะ" ของเด็กที่เข้ามาจะเป็นอย่างไรก็ตาม แต่ที่แน่ๆที่ทุกคนคงจะคิด (และ/หรือ "หวัง") เหมือนกันก็คือ ตอนเรียนจบแล้วนี่ บัณฑิตแพทย์ที่เดินออกมาจะต้องเป็นผู้ใหญ่ที่รับผิดชอบได้ เพราะอาชีพนี้เวลารับผิดชอบนั้น เราพูดถึง "การรับผิดชอบชีวิต" มนุษย์ ไม่ใช่เพียงคนเดียว แต่ทั้งครอบครัว ทั้งชุมชนเลยทีเดียว

และ อีกประการก็คือ สิ่งที่จะแยกแยะผู้ใหญ่กับเด็กนั้น ถ้าหากเป็นเรื่อง "ความรับผิดชอบ" ข่าวดีก็คือสิ่งนี้ "สร้าง หล่อเลี้ยง ประคบประหงม" ให้เติบโตงอกงามได้ในพื้นดินอันอุดม ในสิ่งแวดล้อมที่สมบูรณ์ และนี่เองที่เป็น "ที่มา" ของบทความนี้ใน series ม.วลัยลักษณ์ของปีนี้

more…

คนไข้คือครูใหญ่

ช่วงนี้เป็นช่วงการหมุนเวียนกลุ่มแรกของนักศึกษาแพทย์ที่ ม.อ. กลุ่มที่ผมได้เข้ามาคุมกิจกรรมการสร้างเสริมสุขภาพในผู้ป่วยศัลยกรรมเป็น นักศึกษาแพทย์ปีที่สี่ที่พึ่งขึ้น ward เป็นปีแรกและยังหมาดๆ (แค่ 3-4 อาทิตย์) เราแบ่งนักศึกษาออกเป็น 6 กลุ่มๆละประมาณ 7-8 คน แต่ละกลุ่มจะได้รับมอบหมายให้ไปสัมภาษณ์ผู้ป่วยศัลยกรรม "เชิงลึก และเพื่อสร้างเสริมสุขภาพ" กลุ่มละหนึ่งราย เสร็จแล้วก็ค่อยมานำเสนอให้ทุกคนฟัง โดยมีรายงานส่งแยกต่างหาก รายละเอียดให้อยู่ใน written report แต่การนำเสนอเป็นแบบ free style เน้นความประทับใจ เน้น core message ที่อยากให้เพื่อนๆได้ยินที่เราเห็นว่ามีค่ามากที่สุด เป้าหมายทั้งหมดยังคงเป็นเรื่อง empowerment ของคนไข้ แต่แทนที่จะเป็นเชิงระบบ ก็จะเป็นเชิงปัจเจกบุคคล เฉพาะคนไข้รายนี้รายเดียว

ทุกกลุ่มมีเวลาประมาณ 4-5 อาทิตย์เพื่อเตรียม case จากระบบ rotation ทั้งหมด 10 อาทิตย์ เราจะเริ่มกิจกรรม presentation นำเสนอในอาทิตย์ที่ห้า ปกติจะใช้เวลาทั้งหมด 3 ครั้งๆละสองกลุ่ม กลุ่มหนึ่งใช้เวลาทั้งนำเสนอและอภิปรายโดยเพื่อนๆประมาณ 1 ชั่วโมง จะเห็นได้ว่าลำพังภาควิชาศัลยศาสตร์เพียง rotation เดียว เราก็ให้เวลาเรื่องการสร้างเสริมสุขภาพถึง 8 ชั่วโมง (interactive lecture 2 ชั่วโมง และการนำเสนอ case อีก 6 ชั่วโมง) นักเรียนจะได้ทำกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพที่สอดแทรกใน rotation ต่างๆอีก และยังมี Block Health Promotion โดยเฉพาะอย่างเดียวตอนปลายปีสี่อีก 5 อาทิตย์เต็มๆ ซึ่งผมคิดว่าเป็นการยืนยันได้เป็นอย่างดีว่าหลักสูตรเรา "เน้น" เรื่องการสร้างเสริมสุขภาพเต็มตัวและเต็มที่ขนาดไหน

ในครั้งนี้นักศึกษาทุกกลุ่มส่งรายงานมาก่อนจะเริ่มนำเสนอ case จะไม่มีการกำหนดว่ากลุ่มไหน present ก่อนหรือหลัง แต่เราจะไปจับฉลากกันในห้อง แสดงว่าทุกกลุ่มจะต้องพร้อมที่จะนำเสนอตอนไหนก็ได้ ผมมีเวลาอ่านรายงานฉบับเขียนประมาณ 1 วัน ปรากฏว่าพออ่านเสร็จ ผมก็เลยตัดสินใจว่าจะเปลี่ยนรูปแบบเล็กน้อย

เพราะ ว่า 3 ใน 6 รายของผู้ป่วยครั้งนี้ เป็นตำรวจประจำพื้นที่ในจังหวัดปัตตานี ถูก referred มา รพ.ม.อ.พร้อมๆกันเมื่อเดือนที่แล้ว ในเหตุการณ์ที่ขณะที่ตำรวจกำลังเข้าแถวเคารพธงชาติอยู่หน้าสถานีนั้น ก็มีรถมอเตอร์ไซด์ขับเฉียดโรงพักเข้ามา โยนลูกระเบิดข้ามรั้วมาตรงบริเวณที่กำลังเข้าแถวกันอยู่ ผลหลังการระเบิดมีตำรวจเสียชีวิตหนึ่งรายและบาดเจ็บมากน้อยเป็นสิบๆคน ผมเลยอยากให้สามกลุ่มที่เข้าไปสัมภาษณ์คนไข้ทั้งสามรายนี้ ได้นำเสนอพร้อมๆกัน น่าจะมีอะไรน่าสนใจที่จะเรียนรู้

ผมเสนอความเห็นนี้ให้แก่นักศึกษาแพทย์ ถามว่าจะเอาไหม เขาก็คุยกันใหญ่ ประเด็นแรกคือควรให้สามกลุ่มนี้ present ในครั้งเดียวกันไหม ก็ตอบว่าเอา ประเด็นที่สองคือจะเอาครั้งนี้เลย หรือจะเอาครั้งต่อไปดี ปรากฏว่าทั้งสองฝ่ายอยากนำเสนอครั้งนี้ (เดาว่าครั้งต่อไปมันจะค่อนข้างใกล้สอบมากขึ้น ไม่มีใครอยากจะเตรียมตัวนำเสนอตอนนั้น) ก็เลยให้ส่งตัวแทนจากทั้งสองฝ่ายมาเป่ายิ้งฉุบกัน เอาแพ้ชนะ 2 ใน 3 ครั้ง ผลก็คือกลุ่มตำรวจได้นำเสนอก่่อนในครั้งนี้

CASE ที่หนึ่ง

กลุ่มนี้นำเสนอโดยจัดเป็นรายการสัมภาษณ์ นักศึกษาแสดงเป็นคนไข้ (ตำรวจ) ภรรยาคนไข้ คุณหมอ ผู้บังคับการตำรวจ นายกรัฐมนโท และยังมีผู้ประกอบอาชีพในพื้นที่อีกสองคน

more…

ปัจฉิมบทแห่งปฐมกาล

บทสุดท้ายสำหรับชุดการเดินทางไปซิดนีย์ ออสเตรเลีย ของผมเพื่อศึกษาต่อในสาระการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (palliative care)

นอกเหนือจากการมาร่วมการประชุมวิชาการใหญ่ประจำทุกสองปีของ Asia-Pacific Hospice and Palliative Care Conference ดังที่เขียนไว้ในบทความ “โหมโรงแห่งบทสิ้น สุด (The Overture of Finale)” ก่อนเดินทางมา ผมยังได้รับมอบหมายภาระหน้าที่อีกประการจาก “กุนซือ” คือพี่เต็มศักดิ์ “เอ่อ สกล ครั้งนี้ไปประชุม APHN council ลองไป bid เป็นให้ประเทศไทยเป็นเจ้าภาพจัดงานประชุมวิชาการครั้งถัดไป (2013) ด้วยสิ”

“อืม.. น่าสนพี่ เอางั้นรึ”

“ได้ข่าว เวียดนามเขาอยากจะเป็นเหมือนกัน อาจจะต้อง bid แข่งกัน”

“ไม่เป็นไร ลองดูก็ได้ครับ”

จำได้ว่าตอนไปประชุมงานนี้ที่กรุงมนิลาเมื่อปี 2007 พี่เต็มศักดิ์ไปเป็นวิทยากรด้วย และได้เชิญ “สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา” ของอาจารย์ประเวศ มาเป็น conceptual framework ของการพัฒนาการดูแลคนไข้ palliative care ในประเทศไทย ผมก็เลยตั้งใจจะนำเรื่องนี้มาขยายต่อ

งานประชุมครั้งนี้สำคัญอย่างไร?

Asia-Pacfic Hospice and Palliative Care Conference เป็นการประชุมใหญ่ทุกสองปี ที่ประเทศในรัศมีรอบๆมหาสมุทรแปซิฟิกและทวีปเอเซีย (พูดง่ายๆก็คือยกเว้นยุโรปและอาฟริกา) จะมาร่วมชุมนุมแลกเปลี่ยนความรู้และประสบการณ์ในการดูแลคนไข้ระยะสุดท้ายกัน และถึงแม้ว่าชื่อจะเป็น Asia-Pacific แต่พันธมิตรสำคัญของ palliative care คือประเทศอังกฤษ ไอร์แลนด์ และยุโรป ก็จะส่งคนสำคัญๆในวงการมาเข้าร่วมด้วยอย่างสม่ำเสมอทุกครั้ง

Hospice Care นั้นเริ่มในประเทศอังกฤษก่อน St Christopher เป็น hospice แห่งแรกของโลก ตั้งโดย Dame Cicely Saunders ตั้งแต่ปี 1967

และตั้งแต่นั้นมา concept ของการดูแลคนไข้อย่างเป็นองค์รวม การประคับประคองที่เน้นคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุดของผู้ป่วย และการขยายการดูแลไปถึงญาติและครอบครัวของผู้ป่วยก็ค่อยๆได้พัฒนา เสริมเติม เกิดเป็นองค์ความรู้ที่เป็นการบูรณาการระหว่าง advanced medical knowledge และ delicate humanity sciences ผสมผสานวิทยาศาสตร์การแพทย์เข้ากับศิลปวัฒนธรรม ประเพณี ต้นทุนความสุขทางสังคมเข้าด้วยกัน

ในตอนแรกนั้นวิชา palliative care และ hospice care จึงได้มีการศึกษาวิจัยในโลกซีกตะวันตกก่อน ได้แก่การรวบรวมหลักฐานเชิงวิชาการ เชิงประจักษ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการดูแลอาการในระยะสุดท้าย เกิดเป็นองค์ความรู้อันมีประโยชน์อย่างยิ่งที่จะช่วยให้การดูแลคนไข้ในระยะ นี้ ช่วยสามารถบรรเทาความทุกข์จากอาการต่างๆที่เกิดขึ้น ในขณะที่อวัยวะทุกส่วนกำลังเสื่อมลงอย่างไม่มีวันหวนกลับคืน ในทางตะวันออกที่มีขนบธรรมเนียม ความเชื่อ ศาสนา อีกลักษณะหนึ่ง ก็จะยังมีการมองเรื่องของความตายที่ไม่เหมือนกับของตะวันตก

ไม่ว่าจะเป็นวัฒนธรรมขงจื๊อ (confucious) ที่มีพิธีกรรม และศาสนาความเชื่อทางตะวันออก ที่มีเรื่องโชคลาง ความเชื่อเรื่องการแสดงออกทางอารมณ์ที่เหมาะสมในที่ที่สาธารณะว่าเป็น อย่างไร แค่ไหน ถึงจะเรียกว่ายอมรับได้ รวมไปถึงการเชื่อว่าความทุกข์ที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องของวิบาก เกิดจากกรรม ทำให้การพยายามแก้ไขสิ่งที่เกิดขึ้น ความทุกข์ที่ประเดประดังเข้ามาหาทั้งคนไข้และครอบครัว มีอุปสรรคบางอย่างขวางกั้นอยู่ ในขณะที่การร้องขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้างและจากรัฐบาลโดยคนไข้เป็นเรื่อง ธรรมดาและเป็นสิทธิของพลเมืองในประเทศตะวันตก แต่ฝั่งตะวันออกนั้น การใช้ชีวิตที่ introvert และสมถะ ไม่เบียดเบียนรบกวนหรือเป็นภาระต่อผู้อื่นกลับเป็น virtue หรือคุณค่าอีกลักษณะหนึ่ง ในขณะที่ autonomy หรือสิทธิในการเลือกวิถีการดำเนินชีวิตของปัจเจกเป็นเรื่องใหญ่ในจริยศาสตร์ ตะวันตก แต่ลักษณะของครอบครัว ความสัมพันธ์ การตัดสินใจเพื่อญาติพี่น้องและการมีส่วนร่วม มีส่วนเกี่ยวข้องระหว่างสมาชิกในครอบครัวของคนตะวันออกจะเป็นเรื่องสำคัญ มากกว่าปัจเจก ทำให้เมื่อตอนแรกเริ่ม ศาสตร์และวิธีการดูแล palliative care ที่พัฒนามาทางฝั่งตะวันตกจะเข้ามาในพื้นที่ Asia นั้น ต้องเจอกับ cultural differences เสียก่อน

งานประชุม Asia-Pacific Hospice and Palliative Care Conference เป็นเวทีสำคัญที่ทำให้โลกของวิทยาศาสตร์การแพทย์ตะวันตก และโลกของวัฒนธรรมประเพณีตะวันออกเชื่อมโยงและเข้าอกเข้าใจกัน ความแปลกใหม่ของสิ่งที่คนไม่เคยรู้เคยเห็น ยังไม่เท่ากับความตื่นเต้นยินดี ที่พบทางออก ทางเลือกใหม่ๆ ที่เราอาจจะนำมาปรับใช้ในการดูแลคนในสังคมของเราเอง ดังนั้นเอง ที่แล้วๆมา ประเทศที่รับเป็นเจ้าภาพจัดงาน จะถือโอกาสใช้งานประชุมนี้เป็น springboard หรือกระดานกระโดด ที่จะผลักดันให้เกิดระบบการดูแลสุขภาพสำหรับผู้ป่วยระยะสุดท้ายในประเทศ นั้นๆ ได้เข้าสู่ main-stream หรือกระแสหลักของระบบสาธารณสุขในประเทศ

ไม่เพียงแต่ประเทศเจ้าภาพจะต้องทำการศึกษา ค้นคว้าว่าสถานการณ์การดูแลคนไข้ในระยะนี้ของประเทศตนเองเป็นอย่างไร ยังจะต้องจัดตั้งองค์กรตัวแทนประเทศเสียก่อน ถึงจะมีสิทธิในการร้องขอเป็นเจ้าภาพ เพียงขั้นตอนนี้ประการเดียว ก็เกี่ยวโยงกับการปูรากฐานที่สำคัญที่สุดของการทำงานเชิงระบบ คือการพูดคุยกันระหว่างคนที่เกี่ยวข้อง ทั้งมวลชนและรัฐ ว่าเราจะเอากันอย่างไร

ผมได้รับเลือกเป็นตัวแทนประเทศไทยจากสอง องค์กร องค์กรแรกคือมูลนิธิชีวันตา รักษ์ ซึ่งเป็นการรวมตัวกันของคนที่ทำงาน palliative care ทั่วประเทศไทย ตอนแรกเป็นชมรมก่อน มีประธานชมรมคือพี่หมอธนเดช สินธุเดช ผู้อำนวยการศูนย์มหาวชิราลงกรณ์ ธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี ต่อมาได้ปรับเป็นมูลนิธิชีวันตารักษ์ ผมได้เป็นประธานมูลนิธิคนแรก และปัจจุบันมีการปรับเพื่อการบริหารงานให้เหมาะสมมีประสทิธิภาพ ก็ได้พี่หมอมโน เมตตานันโท เลาหวณิช มาเป็นประธานมูลนิธิต่อจากผมและดำเนินงานมาจนถึงปัจจุบัน และองค์กรที่สองคือเครือ ข่าย palliative care ของโรงเรียนแพทย์ (Medical School Palliative Care Network MS-PCARE) ที่พี่เต็มศักดิ์เป็นประธานเครือข่าย สององค์กรนี้ได้ sign endorse ผมเข้าไปเพื่อปฏิบัติหน้าที่ bidding

ปรากฏว่าในการประชุมรอบแรกก่อนจะถึงวาระ bidding ตอนที่ผมยังไม่ทันตั้งตัว ก็ปรากฏว่าตัวแทนประเทศอินโดนีเซียลุกขึ้นเสนอต่อประธาน APHC (ประธาน council) ว่าอินโดนีเชียจะขอสมัครเป็นเจ้าภาพในปี 2013 (ประเทศมาเลเซียได้รับมอบหมายเป็นเจ้าภาพในปี 2011 ไปเรียบร้อยแล้วตั้งแต่งานประชุม 2007) พูดจบตัวแทนจากบังคลาเทศก็ลุกขึ้นบ้างเสนอตัว bid จะเป็นเจ้าภาพเหมือนกัน และยังไม่ทันไร ที่ผมอึ้งไปก็คือตัวแทนจากประเทศอินเดียก็พลอยลุกขึ้นขอร่วม bid ด้วยเหมือนกัน

ตกลงเรามีประเทศที่มีประชากรอันดับสองของโลก คือ India และประเทศที่มีประชากรมุสลิมใหญ่ที่สุดของโลกคืออินโดนีเชียเป็นคู่แข่ง ผมเหลือบตามองไปที่เวียดนาม ปรากฏว่าตัวแทนเวียดนามเฉยๆไม่ว่าอะไร ในที่สุดผมก็ลุกขึ้นเสนอประเทศไทยเพิ่มไปอีกหนึ่ง รวมเป็นสี่ประเทศที่จะ bid กันว่าในปี 2013 ใครจะเป็นเจ้าภาพจัดงานนี้

พอผม present เสร็จ เพื่อนผมที่เป็นตัวแทนประเทศอินโดนีเซียก็ประกาศถอนตัวจาก bidding และเสนอคะแนนเสียงสนับสนุนประเทศไทยให้เป็นเจ้าภาพ (เพื่อนก็ดียังนี้แหละ) ตามมาด้วยตัวแทนจากอินเดียและบังคลาเทศ ก็ถอนตัว ที่ประชุมก็มีมติเป็นเอกฉันท์ประกาศให้ประเทศไทยได้เป็นเจ้าภาพจัดงาน APHC 2013 ณ บัดนั้นเอง

ผมอยากจะเรียนว่า ณ เวลานั้น มันเป็นความรู้สึกที่ปลื้มปิติจนพูดอะไรไม่ออก (จากมาตรฐานของผม นับว่าหายากมาก) และขอบันทึกไว้ ณ ที่นี้ว่าความสำเร็จในครั้งนี้ ก็เพราะการวางแผนเชิงระบบจากสามเหลี่ยมเขยื้่อนภูเขาของอาจารย์ประเวศ ที่ทำให้การนำเสนอเป็นไปอย่างชัดเจน มีพลัง และมองเห็นได้ถึงสิ่งที่เราอยากจะได้ และความน่าจะเป็นที่จะเกิดขึ้น

ทำไมถึงเรียกเป็น “ปัจฉิมบทแห่งปฐมกาล”? เป็นบทสุดท้ายของอะไร เป็นกาลของอะไร? คงจะต้องขยายความสักนิด เริ่มจาก “ปฐมกาล” ก่อน วาระในที่นี้ที่ส่วนตัวผมเองเรียกเป็น “ปฐมกาล” ก็คือการเริ่มต้นทิศทางที่ชัดเจน ที่ผมเห็นว่าจะเป็นการนำเอามิติที่โดดเด่นของประเทศไทยเรา คือ ชุมชน ครอบครัว อันเป็นจุดแข็งของเรามาเป็นต้นทุนดูแลสุขภาพ

การสิ้นสุด conference ที่ซิดนีย์ในครั้งนี้ ผมกลับบ้านเมืองไทย ด้วยความรู้สึกได้ประสบความสำเร็จอะไรบางอย่าง ที่ทำให้ผมมองเห็นอย่างชัดเจนในสิ่งที่พวกเราจะได้ร่วมมือกันทำอะไรที่สำคัญ ต่อประเทศชาติ ต่อชุมชน ต่อครอบครัว สิ่งต่างๆเริ่ม make sense มากยิ่งขึ้น การได้เดินทางมาซิดนีย์ในครั้งนี้ ดูเหมือนจะเป็นการรวบรวมเอาวิสัยทัศน์ที่ตอนแรกดูเหมือนจะยังไม่ชัดเจน เป็นความฝัน ได้ผันเปลี่ยนไปเป็นอะไรที่จับต้องได้ และจับต้องแล้วก็ยังฝันต่อไป เป็นฝันดี เป็นความฝันที่คงอยู่แม้แต่ตอนตื่นอยู่ ตอนกำลังทำงาน ตอนที่เรากำลังพูดจา สนทนา สอนนักเรียนแพทย์

ข้อสำคัญ ฝันนี้เกิดขึ้นเพื่อคงอยู่ แม้จะหมดตัวตนผมไปแล้ว สิ่งที่เกิดขึ้น จะถูกผลักดันต่อไป ดำเนินการต่อไปอย่างไม่มีวันหยุด

กรุณาอย่ามองฉันเป็นเพียง สารละลาย

เงื่อนไขที่สำคัญสำหรับบทเรียนฐานใจก็คือ “การให้พื้นที่ปลอดภัย”

เพราะว่าใจคนเรานั้นบอบบาง และเชื่อมโยงกับตัวตน กับ self มาก เราจะมีแนวโน้มที่จะ “ปกป้อง” กันตัวเองไม่ให้รับบาดเจ็บพอๆกับหรือยิ่งไปกว่าการป้องกันตัวจากอันตรายทาง กาย ดังนั้นกระบวนการเรียนรู้ “ใจ” ต้องการพื้นที่พิเศษ

มนุษย์เกิดมาเป็นสัตว์สังคม ทางกายภาพนั้นเราเป็น species สายพันธุ์ที่อ่อนแอมาก แมว หมา ลิง เสือ ฯลฯ ทันทีที่เกิดมาไม่กี่ชั่วโมงสามารถลุกขึ้นเดิน วิ่ง และในเวลาไม่กี่วัน-อาทิตย์ สามารถทำกิจกรรมออกล่า หาอาหารเลี้ยงตัวเองได้บ้าง มนุษย์นั้นใช้เวลาเป็นปีๆกว่าที่กายภาพของเรา และศักยภาพอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นการสื่อสาร เติบโต ซ่อมแซม เรียนรู้ ใช้เวลานานมากกว่าสัตว์อื่นๆ แต่เรากลับถูกออกแบบมาให้เป็น “สัตว์สังคม” ที่สามารถดึงประโยชน์และความสามารถด้านนี้มาใช้ได้อย่างเต็มที่

มนุษย์จะหยิบยืมความสามารถที่ตนเองไม่มี หรือยังไม่มี มาจากคนรอบข้างเกือบตลอดเวลา ทำให้เรามีเวลาพอเพียงที่จะพัฒนาเฉพาะบางเรื่อง โดยอาศัยคนอื่นที่มีความสามารถเรื่องอื่นมาสนับสนุนเมื่อยามจำเป็นต้องใช้ บางความรู้ ความสามารถที่ตนเองไม่ได้สนใจ หรือพึงพอใจที่จะมี ความจำเป็นด้านนี้ทำให้มนุษย์โดย ทั่วไปจะกลัวการ “อยู่อย่างโดดเดี่ยว” มากที่สุด เมื่อจิตตกจากสาเหตุใดก็ตาม ความรู้สึกด้านลบที่มักจะอยู่ด้วยเสมอคือ “isolation (การแยกตนเองออกจากสมุหะ)” ห้องขังเดี่ยวจะถูกจัดเป็นห้องขังสำหรับโทษอุกฉกรรจ์ เพราะจะเป็นการทำให้เกิดความรู้สึกที่ทารุณ dehumanize ลดความเป็นมนุษย์ลงไปอย่างที่สุด

ผลกระทบอีกด้านหนึ่งก็คือ มนุษย์มีแนวโน้มที่จะแสวงหา “การถูกยอมรับ” อยู่ตลอดเวลา ความเห็นของคนรอบๆข้าง ไม่ว่าจะรู้จักกันหรือไม่ จะสามารถส่งผลต่อพฤติกรรม ความคิด การรับรู้ของทุกคนได้อย่างไม่น่าเชื่อ และเมื่อไรที่เรา “ถูกยอมรับ” เราก็จะเกิดความมั่นใจในตนเอง อบอุ่น สงบสุข สันติ ได้อย่างมากมายเช่นเดียวกัน

เมื่อเราผ่อนคลาย เราจะอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่เราชอบที่สุด… ท่ามกลางผู้คน

เราโหยหาการสื่อสาร ความเข้าใจ การยอมรับ

มีเครื่องมืออันทรงพลังที่สุด.. คือ “การฟัง”

ความรู้สึก “ด้วยกัน” นั้น สวยงาม สงบ เหนือคำบรรยาย

จิตสงบ แม้อยู่ลำพังก็ไม่เหงา (alone but not lonely)

ความหมายของ “ด้วยกัน” นั้นไม่ใช่เฉพาะแค่กายภาพ มนุษย์มีสมองที่พิเศษพิศดาร ขนาดที่เราอยู่ตามลำพัง โดดเดี่ยว ก็ไม่จำเป็นจะต้องรู้สึกเหงา แต่ในทำนองกลับกัน บางครั้งในที่ที่แออัดยัดเยียด มีคนจำนวนมากรายล้อม เราก็สามารถเหงาได้สุดๆ เพราะ “ด้วยกัน” นั้น ไม่ใช่กายภาพ แต่เป็นสภาวะของจิตอันอบอุ่น มีที่พึ่งพิง มีที่ยึดเหนี่ยว และมีสังฆะของจิตเป็นพลัง

วาทะแห่ง workshop “กรุณาอย่ามองฉันเป็นเพียงสารละลาย”

ในการสะท้่อนเรื่องราวของความสุข และการรับรู้ มีน้องคนหนึ่งได้กล่าวประโยคขึ้นมาประโยคหนึ่ง ซึ่งโดนใจหลายๆคน (รวมทั้งกระบวนกรทุกคนด้วย) คือน้องเขาพูดว่า “กรุณาอย่ามองฉันเป็นเพียงแค่สารละลาย ฉันก็อยากจะเป็นของแข็ง มีตัวตน เพราะฉันมีตัวตน อยากอยู่ในสายตา ไม่ได้ถูกมองทะลุไป เหมือนอากาศธาตุ“

เป็นวาทะเรียบง่าย แต่ได้ภาพพจน์ ได้จินตนาการ และเหนืออื่นใด “ได้ ความรู้สึก” อย่างแรง

“มองฉันเป็นสารละลาย” หมายความว่าอย่างไร?

สารละลายนั้น ประกอบด้วยตัวทำละลาย และตัวถูกละลาย เช่น น้ำเกลือ มีน้ำเป็นตัวทำละลาย มีเกร็ดเกลือเป็นตัวถูกละลาย ละลายเสร็จก็เป็นสารละลายใสไม่มีสี บอกไม่ได้ มองไม่เห็นเลยว่าในถ้วยนั้นมีเกลืออยู่หรือไม่ การมองคนเป็นสารละลายนั้นก็คือทำเหมือนไม่เห็น หรือไม่ให้การรับรู้ตัวตน มันจะรู้สึกบาดเจ็บมาก เพราะคนเราต้องการโหยหาการถูกยอมรับ หรืออย่างน้อย ก็รับรู้ว่าฉันนั่งอยู่ตรงนี้ ฉันมีอยู่ ฉันมีตัวตนนะ

เมื่อได้ยินคำเพรียกพร้องร้องหา “ความมีตัวตน” ออกมาดังๆ จึงเป็นเสมือนระฆังเตือนว่าความทุกข์ที่สุดกำลังก่อหวอด ก่อร่างสร้างตัวอยู่ในดวงวิญญาณหนึ่ง ท่ามกลางผู้คน ในหมู่แวดล้อมของคนที่เรียกตนเองว่า “เพื่อน” มันเป็นความประชดประชันที่เจ็บปวด และจริงแท้

เมื่อไรจึงเกิดปรากฏการณ์นี้ มีสามกรณี

1. มีคนทำตัวเป็นผู้ทำละลาย หรือ
2. มีคนทำตัวเป็นตัวถูกละลาย หรือ
3. มีทั้งคนทำตัวเป็นผู้ทำละลายและผู้ถูกละลาย

ทั้งสามแบบจะลงเอยเหมือนกัน คือ คนบางคนสูญเสีย “การมีอยู่” ไป และเกิดความทุกข์

“ทำตัวเป็นผู้ทำละลาย” หมายความว่า เรากินพื้นที่คนส่วนใหญ่ ปรากฏการณ์เช่นนี้จะเกิดขึ้นเมื่อเราคิดว่าเรื่องของ “ฉัน” เป็นสิ่งสำคัญที่สุด จะโดยรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม จะเกิดอาการ “กินพื้นที่”​ ขึ้นมาทันที ต้องทำของฉันก่อน จะต้องฟังฉันก่อน เมื่อ “ฉัน” ใหญ่ขนาดนั้น ก็จะไม่เหลือพื้นที่ให้คนอื่นๆเลย คนที่มี self aggrandization หรือสร้างอัตตาสูงใหญ่มโหฬารจะเป็นอาการนี้ได้เยอะ

เวลา มีคนไข้ไปหาหมอ หมอซักประวัติ ตรวจร่างกายเสร็จ ให้การวินิจฉัย แล้วก็เริ่มวางแผนการรักษา ปรากฏว่าพอคนไข้ฟังเสร็จ ก็บอกปฏิเสธการรักษา หมอได้ยินดังนั้นก็รีบอธิบายเพิ่ม เพราะคิดว่าตนเองยังอธิบายไม่พอ กลัวว่าคนไข่้จะฟ้อง หรือมีปัญหา ฯลฯ  ซึ่งในความเป็นจริง การปฏิเสธการรักษาอาจจะไม่เกี่ยวข้องอะไรกับหมอเลย แต่มีเหตุผลอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ด้านอารมณ์ความรู้สึก ของคนไข้มาเป็นตัวผลักดันหลักๆ การที่เรารีบอธิบายตามหลักวิชาไปนั้น เป็นเพราะเรา focus ที่ตัวเรา มาตรฐานของเรา ไม่ได้กังวลหรือสนใจในความรู้สึกของคนไข้ ซึ่ง ณ ขณะนั้น ส่วนใหญ่แล้วคนไข้อุตส่าห์มาหาเราเพราะมีทุกข์ เมื่อฟังเราเสร็จแล้วปฏิเสธการรักษา เราคิดว่าทุกข์จะมากขึ้นหรือจะน้อยลง?

ถ้า หากทุกข์มากขึ้น และเรายังไม่เข้าใจว่าทำไมคนไข้จึงปฏิเสธการรักษา ทางที่ดี ก่อนจะเริ่มอธิบาย เราอาจจะควรพยายามทำความเข้าใจ และค้นหาอารมณ์ ความรู้สึก ความคิดของคนไข่้เสียก่อนที่จะเริ่มอธิบายหลักวิชาของเรา เหตุผลบางอย่าง อารมณ์บางประการของคนไข้ อาจจะเป็นเรื่องที่เราเองก็นึกไม่ถึงก็ได้ ในที่นี้ถ้าเราเอาความคิดของเราเป็นหลัก เราอาจจะเผลอทำตัวเป็นตัวทำละลายไปแล้วโดยไม่รู้ตัว

“ทำตัวเป็นตัวถูกละลาย” บางทีก็ไม่จำเป็นต้องมีคนที่เป็นตัวทำละลายเสมอไป คนที่ไม่ค่อยมี self confidence กลัว ไม่เห็นคุณค่าของตนเอง ไม่มั่นใจ ก็อาจจะมีแนวโน้มทำตัวกลมกลืนไปกับ background จนคนมองไม่เห็นก็เป็นไปได้ ในโลกแห่งการขาดความเชื่อมั่น ก็เป็นโลกที่นำมาซึ่งความทุกข์ เพราะเราขาดสิ่งที่จะเป็นแรงผลักดัน หาสิ่งที่คนอื่นจะยอมรับในตัวเองไม่ได้ วัยรุ่นจะเป็นวัยที่เปราะบาง บางทีก็มองโลกในแง่ลบ ติดลบ บางคนจึงหาทางที่จะเรียกร้องความสนใจ หรือการมีตัวตนด้วยการทำตัวแปลกๆในสังคม หรือเลยเถิดไปถึงกับการทำตัว anti-social ฝืนสังคม แหกกฏ เพื่อเป็นการตะโกน “การมีอยู่” ของเขาให้คนอื่นๆได้รับรู้ มองเห็น และได้ยิน

ทั้งสองประเภทสามารถเป็นได้ทั้งแบบรู้ตัวและไม่รู้ตัว บางคนก็กินพื้นที่คนอื่นอย่างไม่ตั้งใจ หรือยอมหลอมละลายไปกับพื้นที่ด้านหลังไปอย่างปริยาย แต่ก็มีคนที่จงใจกระทำด้วย  สิ่งที่เราควรทำบ่อยๆก็คือการสะท้อนตนเอง ว่า ณ​ขณะนี้ ฉันกำลังกินพื้นที่คนอื่นอยู่หรือไม่ ณ ขณะนี้ ฉันกำลังท้อแท้สิ้นหวัง และละลายตัวเองไปสู่ความ non-existence การไม่มีตัวตนหรือไม่

ท่าศาลาซีฟู้ด

ตกเย็นวันแรก แม่มะก็พาพวกเราไปที่ร้านอาหารทะเลประจำอำเภอท่าศาลา ห่างจากมหาวิทยาลัยไปกระตี๊ดเดียว

ร้านนี้เราเคยมากินแล้วตั้งแต่ตอนคราวที่แล้ว ที่เกิดกรณีกระบวนกรคนหนึ่งของเราอุตส่าห์เดินทางเอาหน้า (ที่ใหญ่โต) มาทำแตกกระจายแถวภาคใต้นี่เอง

เรื่องของเรื่องมีอยู่ว่า (ไหนๆก็อารัมภบทมาเพื่อจะนำเรื่องมาขายแล้ว อิ อิ ต้องบันทึกเป็นหลักฐานแบบถาวร) พวกภาคเหนือมาใต้ทีไร ก็จะโหยหาของที่อยากกิน ได้แก่อาหารทะเล นัยว่าแถวโน้นขาดไอโอดีน แทบจะต้องกินทิงเจอร์ก่อนนอน หลังแปรงฟัน กันแล้ว ก็เลยมีการต้องพาไปกินกัน พวกนี้ก็จะกระดี๊กระด๊า จินตนาการเมนูตั้งแต่เริ่มเดินทาง คนโน้นจะเอาปูดำ คนนั้นจะเอาปูม้า คนนี้หาหอย คนตัวน่อยก็จะกินหมึกใหญ่ พอรถไปถึงร้าน เราก็เห็นถัง เห็นบ่อ ที่เก็บอาหารสด (คือเป็นๆ) อยู่หน้าร้านเต็มไปหมด

วรวุฒิเดินลงไปก่อน (ใครตะกละสุด ก็รู้กันตอนนี้)

“อุ๊ยๆ ๆ ดูนั่นๆๆๆ” ตะโกนเสียงดังตั้งแต่หน้าถนน จรดท่าเรือ

“อื้อ หืออออ มีกั้งด้วย มีกั้งด้วย ยังงี้ต้องเอา ยังงี้ต้องเอา” แกพูดไป ปาดน้ำลายออกจากอกเสื้อและกางเกงไป

น้องที่เป็นลูกสาวเจ้าของร้านยืนอยู่ที่ ข้างหน้าร้าน ทำหน้างงๆเล็กน้อย แล้วเดินไปดูที่กาละมังที่คุณหมอผู้อำนวยการสันทราย แห่งจังหวัดเชียงใหม่ประกาศเมนูและเจตนารมย์

“มา จากไหนกันคะนี่?” น้องยิ้มหวานให้ท่าน ผ.อ.เรา

“สันทราย เชียงใหม่ครับ มาไกลๆ ฮี่ ฮี่“

“อ๋อ…ค่ะ คือว่ากั้งสันทรายนั้น แถวนี้เราเรียกว่าแมงดาทะเลน่ะค่ะ อร่อยดีนะคะ” น้องชี้แจงอย่างสุภาพ

เปรี๊ยะ เปรี๊ยะ เสียงหน้าแตกกระจาย ร่วงกราวลงบนถนน!!! พวกเราที่เหลือรีบเดินออกมาห่างๆรัศมีความหายนะของใบหน้าทันที

พวกเราก็เลยได้ศัพท์ใหม่ “กั้งสันทราย” ตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา อิ อิ

แม่มะกับเหล่าลูกๆกระบวนกร คนขวาสุดนั่นคือเจ้าของ “กั้งสันทราย”

ร้านนี้ปรากฏภายหลังว่า เจ้าของร้านคือพี่เรวัติ เป็นคนบ้านเดียวกันและสนิทกันกับหัวหน้าแก๊ง awaken-mara (มารตื่นรู้) ของพวกเรา คือพี่วิรัช ผู้อำนวยการ รพ.ลำพูน สนิทกันมาก เราก็เลยได้ไปไหว้พี่เรวัติฝากเนื้อฝากตัว (เพราะท่าทางต้องมากินทุกวัน ตอนอยู่ที่นี่)

ร้านติดปากทะเล ได้บรรยากาศมาก

กระชังปลาอยู่ติดกับร้านเลย

อร่อยทั้งอาหาร ดื่มด่ำทั้งบรรยากาศ

SENSATION DANCE

เราตั้งใจให้น้องๆนักเรียนแพทย์ได้ใช้ฐานกายและฐานใจเยอะๆ ดังนั้นเรื่องนี้ไม่สามารถที่จะทำโดยการบรรยาย lecture ได้ ต้องเป็นการฝึกภาคปฏิบัติ โดยเฉพาะทางใจนี้สำคัญ ในเมืองไทยเราขณะนี้ไม่ได้มีปัญหาเรื่องคนไม่ใช้ฐานใจ แต่มีปัญหาคือใช้ฐานใจไม่เป็น เป็นทาสของอารมณ์ คิดก็คิดแบบเป็นทาสอารมณ์บ้าง คิดแบบเป็นฐานของกรอบความคิดบ้าง ขาดความเชื่อมโยงสอดประสานของกาย วาจา ใจ

เมื่อสองสามปีก่อนผมเคยพูดถึงวาทะของท่านคานธีที่ว่า "The true happiness is when what you think, what you say, and what you do are in harmony" ความสุขที่แท้นั้นคือเมื่อ สิ่งที่ท่านคิด ท่านพูด ท่านทำ สอดคล้องเป็นหนึ่งเดียว ก็มีคนแย้งว่า อันนั้นมันมากไป เอาแค่สิ่งที่พูดกับสิ่งที่ทำก็พอ หรือบางคนยิ่งไปกว่านั้นบอกว่า เอาแค่คิดกับพูดก็ได้ ไม่ต้องทำ

ข้อสำคัญคือ ผู้ comment ทั้งสองท่านเป็นครู!!

คนแรกบอกเป็นนัยว่า การเป็นครูนั้น เราแค่ "เล่นตามบท" คือกระทำไปตาม script แต่เราไม่จำเป็นต้องเชื่อในสิ่งที่เราพูด หรือแม้กระทั่งในสิ่งที่เราทำ คนที่สองนั้นบอกเป็นนัยว่าการสอน เป็นเพียงแค่ lip service คือเทศน์ไปเรื่อยๆ ทำตัวเป็น tape recorders บันทึกจากตำราหนึ่งไปพ่นใส่อีกที่หนึ่งก็ถือว่าสอนแล้ว ไม่จำเป็นต้องถึงกับลงมือกระทำเอง

ตรงนี้ผมว่าหวาดเสียว และน่ากลัวมาก!

อย่างแรกนั้นเป็น acting คือ "แสดง" เฉยๆ และมีแนวโน้มว่าพอเราปฏิบัติเราก็ไม่ได้เชื่อ พอไม่ได้เชื่อจริงๆ เราก็จะแสดงดีๆเฉพาะตอนที่เราอยู่ในบทเท่านั้น คือ ตอนที่เราคิดว่าเรากำลังปฏิบัติหน้าที่อยู่ แต่พอออกจากบทเมื่อไร เราก็จะทำในสิ่งที่เราเชื่อแทน เวลาพูดโดยที่ไม่เชื่อในสิ่งที่ตนเองพูดนั้น พลังก็จะขาดหายไป ไม่มี conviction หรือพูดไปแกนๆ ไม่ in ไม่เกิดอารมณ์ร่วม ไม่เชื่อทั้งที่ตนเองพูด ไม่เชื่อทั้งที่ตนเองทำ งานมันก็จะออกมาแกนๆ กระด้าง ข้อสำคัญคือ นักเรียนหรือคนอื่นบางทีก็จะฟังออกว่าหมอเชื่อ อาจารย์เชื่อ ในสิ่งที่พูดและทำมากน้อยแค่ไหน ก่อให้เกิดความขาดศรัทธา หรือก่อให้เกิด "สังคม fake" เสแสร้งทำตัวเป็นคนดีเฉพาะเท่าที่จำเป็น หรือตามบทเท่านั้นก็พอ

ในอย่างที่สองยิ่งชัดเจน คือ ถ้าเราแค่พูดๆอย่างเดียว แต่ทำอีกอย่างหนึ่ง นักเรียนนั้นจะไม่ทำตามที่เราพูด แต่จะทำอย่างที่เราทำ ที่เราคิดว่าเรา "เชื่อ" ในสิ่งที่พูดนั้น พอเราไม่ได้ลงมือกระทำเอง เราก็จะขาดความรู้สึก และไม่สามารถถ่ายทอดให้จริงว่าตอนทำจะรู้สึกอย่างไร ผลสุดท้าย "ความเชื่อ"​ในสิ่งที่เราพูดออกมานั้น เป็นความเชื่อผิวเผิน เชื่อตามตรรกะ ไม่ทราบถึงบริบทจริง เหมือนท่องบ่นธรรมะ คัมภีร์ได้หมดจบกระบวนความ แต่ใช้ชีิวิตอย่างไรไม่เคยนำมาปฏิบัติ เหมือนคนทำ KM แต่ใช้แค่ระดับ information ไม่ได้ใช้ระดับ knowledge คือ เก่งแค่เขียน แค่บรรยาย ฐานกายไม่ได้มา support รองรับ ก็จะขาดน้ำหนักไปเยอะ

SENSATION DANCE

หนึ่งในกิจกรรมที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากคือ sensation dance การเต้นรำด้วยความรู้สึก ด้วยหัวใจ เราตัดสฬายตนะออกไปส่วนหนึ่งคือให้หลับตา หลังจากนั้นก็เริ่มให้คนเข้าสู่ "ความรู้สึกภายใน" ทั้งนี้สายตาเป็นประตูและหน้าต่างระหว่างภายในกับภายนอกร่างกาย

จงกรม

more…

ม.วลัยลักษณ์

อาทิตย์ที่แล้วผมได้มีโอกาสกลับไปที่มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (มวล.) อีกครั้ง นับเป็นครั้งที่สอง สำหรับโครงการอบรมภาคปฏิบัติจิตตปัญญาศึกษาสำหรับนักศึกษาแพทย์ สำนักวิชาแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ เมื่อปีที่แล้วได้ไปทำให้นักศึกษาแพทย์รุ่น หนึ่ง (The Legend) ก็มีความทรงจำดีๆมากมายกลับมา เดือนที่แล้วได้อ่านบทความจากพี่เต็มศักดิ์ ที่ ได้ไปสอนมรณวิทยา (Thanatology) แก่นักศึกษารุ่นหนึ่งนี้ ได้อ่านสิ่งที่เขาสะท้อนและคิดก็ปลื้มใจและเกิดความหวังลึกๆว่า กรุงรัตนโกสินทร์ยังไม่สิ้นคนดี ประเทศเรายังมีศักยภาพอีกเยอะ เป็นข่าวดีท่ามกลางข่าวท้าทายสุขภาพจิตทั่วไปในตอนนี้

ครั้งนี้เราไปแบบเต็มทีมยิ่งกว่าครั้งก่อน คือเพิ่มพี่วิธาน ฐานะวุฑฒ์อีกคน นัยว่าอ.มยุรี วศินานุกร (หรือเราเรียกท่านว่า "แม่มะ" คณบดีคณะแพทยศาสตร์ มวล.) เจาะจงขอ "เชิญ" มาให้ได้ ปีที่แล้วก็เชิญแต่ด้วยความสับสน (ของพี่วิธาน) เลยอดมาด้วยความขัดข้องทางเทคนิก ปีนี้ถูกจองตัวล่วงหน้าอย่างพอเพียง​ (ประมาณ 12 เดือนล่วงหน้า) เราเลยได้มากันครบเครื่อง 4 หน่อ กับหมอวรวุฒิ โฆวัชรกุล และ อาจารย์พัฒนา แสงเรียง กระบวนกรภาคเหนือสามคน (เชียงราย แพร่ และเชียงใหม่) มาพักที่เซนทารา โนโวเทล ก่อนหนึ่งคืน แล้วรถ มวล. มารับตอนเช้า ซึ่งทำให้เพิ่งรู้ว่าโรงแรมนี้มีสองแห่งในหาดใหญ่ (ผมอยู่หาดใหญ่มายี่สิบกว่าปียังไม่รู้เลย!!) เพราะตอนเช้าให้คนขับรถมารับที่ รร. ปรากฏว่าไปรอกันคนละโรงแรม เสียเวลาไปพักใหญ่โทรหากัน ต่างฝ่ายต่างก็บอกว่ารออยู่หน้าโรงแรม ทำไมหากันไม่เจอ คนต่างถิ่นทั้งสองฝ่าย โทรหาผม ผมก็บอกว่ามีอยู่ที่เดียวนั่นแหละ (คิดว่างั้นจริงๆนะ) แต่สุดท้ายก็ค่อยๆหาทางมาเจอกันจนได้ แล้วรถก็มารับผมที่ ม.อ. ออกเดินทางไป มวล.ทันที

ก็เลยได้ความรู้ใหม่อีกประการ คือ รถของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จะติดตั้ง GPS ทุกคัน และมีข้อบังคับห้ามขับเกิน 100 km/hr อะไรทำนองนี้แหละ ก็เลยทำความเร็วไม่ได้ เพราะทุกคันจะมี log ของความเร็วรถบันทึกให้ตรวจสอบตลอดเวลา ก็เป็นมาตรการความปลอดภัยที่น่าประทับใจ (ของ ม.อ. ผมเคยนั่งจากหาดใหญ่ไปพังงา ใช้เวลา 3 ชม.เท่านั้น!! น้องฝ่ายแพทยศาสตร์ที่นั่งไปด้วยลงรถปุ๊บ อาเจียนอยู่ข้างทางนั่นเอง เพราะคนขับเข้าโค้งกระบี่-พังงาแทบจะไม่ชะลอเลยแม้แต่โค้งเดียว ส่วนผมรู้ฝีมือคนขับอยู่แล้ว เลยนั่งหลับมาตลอดทาง) เราก็เลยถึง มวล.ช้ากว่ากำหนดการไปหนึ่งชั่วโมงเต็มๆ เดินหน้าเจี๋ยมเจี้ยมไปหาแม่มะ รายงานตัวว่ามาช้า และพบว่าน้องๆนักศึกษารวมทั้งอาจารย์ใหม่บางท่านมารออยู่แล้วที่ห้องกิจกรรม อาคารกีฬาและสันทนาการ

เป็นระเบียบเรียบร้อย (วันแรกก็เงี้ย!!)

more…